De Bijbel van kaft tot kaft oftewel ‘It’s only words’

Op de drempel van het nieuwe jaar zou ik allereerst alle mensen willen bedanken die ons kerstgroeten en kerstwensen hebben gestuurd. Het is onmogelijk om iedereen persoonlijk te bedanken; daarom doe ik het bij dezen. En bij het doorlezen van alle wensen werd ik getroffen door de vele meer of minder diepzinnige gedachten en gedichten. Een vriend, die ons al jaren lang een kaart met een regenboog stuurt, schreef ons dit gedicht:

Woorden geschreven van een jaar dat voorbij is
van liefde en vreugde om dat wat ons toeviel
van pijn en verdriet om wie wij verloren

 Van een ster in de nacht die het donker zal breken
een kind  wordt geboren dat tranen zal drogen
en hoop weer zal planten dat wij kunnen oogsten
in het komende jaar

Woorden gesproken zijn de dragers van namen
je adem die vormt ze de wind draagt ze verder
om nooit te vergeten voor altijd geborgen
in een liefdevol hart…

Het deed mij denken aan Words, een song van The Bee Gees:

Talk in everlasting words and dedicate them all to me.
And I will give you all my life I’m here if you should call to me
You think that I don’t even mean a single word I say
It’s only words, and words are all I have to take your heart away.

Spreek, met woorden die altijd blijven en draag die allemaal op aan mij
En ik geef jou mijn hele leven; ik ben er als je me zou roepen
Denk je dat ik nooit iets meen van alles wat ik zeg…
het zijn enkel woorden en woorden zijn al dat ik heb
om jouw hart te bereiken

Zouden de Bee Gees door hebben gehad dat ze met dit lied ongewild aansluiten bij de machtige openingszinnen van het Johannes-evangelie? Die zinnen prijken bij ons in gouden letters op de roodleren kaft van de kanselbijbel. In het begin was het Woord, het Woord was bij God en het Woord was God. En je voelt, dat hier meer wordt bedoeld, dat er een hele wereld schuil gaat achter deze openingswoorden. En dat ze daarom de kaft van de bijbel sieren.9789065392565-200x303

En omdat zijn gedachten zo’n hoge vlucht nemen wordt Johannes in de traditie vaak afgebeeld als een adelaar en ook wel de filosoof onder de evangelisten genoemd. Maar tegelijk is Johannes een man van twee werelden. Met één been in het joods-christelijk geloof en met het andere in de Griekse filosofie. Plato, Aristoteles. Denkers, filosofen, die het logisch denken hebben uitgevonden. Alle dagen in december zijn kort. Kerst valt in december. Kerst is dus een korte dag. Dat soort werk. En als een echte filosoof begint Johannes aan zijn evangelie te schrijven. En kiest daarbij de eerste woorden uit het scheppingsverhaal, de eerste woorden van het boek Genesis, waarmee de toenmalige bijbel (ons oude testament) begint: In den beginne. En dan verbindt hij dat bijbelse “in den beginne” met het Griekse basisbegrip van die tijd. De logos….  waarvan onze woorden ‘logisch’, ‘logica’ en alle varianten van afgeleid zijn.

En daarom vind ik het zo jammer dat in de nieuwste Bijbelvertaling van het NBG – de Bijbel in Omgangstaal – dat verloren is gegaan. Of moet ik zeggen: bewust is weggelaten? Of nog ernstiger: bewust verkeerd is vertaald?  Want zo vertaalt de Bijbel in Omgangstaal de eerste zin uit dit evangelie : in het begin was Gods Zoon er al. Maar dat staat er niet en dat heeft er ook nooit gestaan. Daar vliegt deze vertaling op een gruwelijke manier uit de bocht, omdat ze niet meer vertaalt, maar al uitleg geeft. Want nogmaals: dat staat er niet. Nou is Johannes natuurlijk allang overleden, maar als ik als auteur dit bij leven nog zou meemaken, dan zou ik heftig protesteren en zeggen: dat heb ik niet geschreven.  Maar de nieuwe bijbelvertaling houdt stug vol, blijft ook verderop het woord ‘logos’ vertalen met ‘Gods Zoon’ en blijft consequent over een ‘hij’  spreken, terwijl het in onze taal net zo goed een ‘zij’ kan zijn.  Want als wij het over de wijsheid, de barmhartigheid of de liefde hebben, dan spreken we toch in vrouwelijke persoon?  Lees er 1 Kor. 13 maar op na. Opvallend genoeg houdt de bijbel in omgangstaal zich daar wel aan de grondtekst: het woordje ‘agape’ wordt niet verder ingevuld, maar correct weergegeven met ons woord ‘liefde’. Maar zou ik de vertalers willen vragen: waarom dan ‘agape’ wel, en ‘logos’ niet correct weergegeven? Omdat ze bang zijn dat wij het anders niet zouden begrijpen, als ze zouden vasthouden aan de grondtekst? Alsof het zoveel duidelijker is om te lezen dat Gods Zoon er al in het begin was. En dat hij bij God was en hij zelf God was?

“De vergisising,  zegt de gerenomeerde theoloog René Süss, zit al in het uitgangspunt van de nieuwe vertaling. De bijbel is niet geschreven in omgangstaal; de Bijbel hanteert juist ongewone taal, namelijk die van de mythe en de poëzie, taal met dubbele bodems en diepere lagen, stelt. ‘Daar ga je niet doorheen banjeren.’ Waar het respect en het orgaan voor die taal ontbreekt kunnen we de ene uitglijder na de andere verwachten.  Dat gebeurt dan ook in de Bijbel in Gewone Taal. Want  het gaat in de Bijbel als Heilige Schrift om de God, wiens Naam wij niet mogen uitspreken, om een ongrijpbaar geheim. Dat geheim moet intact blijven! Het wordt geschonden als er zonder veel begrip door de teksten heen wordt gebanjerd.”

Konsekwent volgehouden zou dit beteken dat je ook geen kinderbijbel meer zou mogen schrijven, want daarmee zou je de tekst ook vreselijk te kort doen. En misschien is het wel om die reden dat er van de Joodse tenach en de islamitische  Kor’an  – voor zover ik weet – ook geen kindervertalingen in omloop zijn.

Maar die kennen op hun beurt dan weer niet het pinksterverhaal, waarin de Heilige Geest een ieder hen in zijn eigen taal deed spreken. En daarom is voor christenen de bijbel niet zo heilig, dat zij niet vertaald zou mogen worden. En gelukkig houden alle andere vertalingen, nederlandse, duitse, engelse voor zover ik kan nagaan, zich wel aan de grondtekst.  En vertalen de openingszin van Johannes met: In de beginne was het woord. Dat lijkt me ook veruit het beste. Maar zo vaak als ik die zin gehoord heb, heb ik altijd gedacht: welk woord zou dat nou zijn. Welk woord was er in het begin? Maar toen las ik een andere vertaling van dat Griekse basisbegrip logos…. In de Naardense bijbel van Pieter Oussoren.  Die vertaalt het begin van Johannes als volgt:

“Sinds het begin is er het spreken.
Dat spreken is God nabij.
Ja, God zelf is dat spreken.”

En dan kantelt opeens het hele begrip van die tekst. En kun je zeggen: met Kerst heeft God gesproken zoals hij ooit met de schepping heeft gesproken.

“Daardoor is er leven
en dat leven is
het licht der mensen.
Het licht schijnt in de duisternis”

Met die vertaling zit je opeens in het hart van het bijbels denken:  door het spreken maakt God zich bekend; door Abraham, Mozes, Samuel, Elia, Jesaja en noem ze maar op aan te spreken. Zoals de engelen in de kerstnacht de herders aanspraken, zoals de opgestane Jezus Maria aansprak en later Sauluas onderweg naar Damascus.  En heel de bijbel vertelt hoe mensen zich hebben laten aanspreken en daardoor in beweging zijn gekomen.  “Sinds het begin is er het spreken”. Het lijkt een open deur. Maar je merkt pas hoe belangrijk spreken is, als er om je heen voortdurend wordt gezwegen. Als niemand iets zegt. Zwijgen op een begrafenis. In Stilte. Zwijgen in het verzorgingstehuis. Zwijgen tussen mensen, die elkaar niets meer te zeggen hebben. Zwijgen na een ruzie, een conflict, omdat elk woord het andere uithaalt. Zwijgen, omdat er niemand is om tegen te spreken. ‘Jij bent vandaag de eerste met wie ik spreek.’ Spreken is tot leven brengen. Aanspreken is tot leven wekken.

God heeft het eerste woord.
Hij heeft in den beginne
het licht doen overwinnen,
Hij spreekt nog altijd voort.

God heeft het eerste woord.
Voor wij ter wereld kwamen,
riep Hij ons reeds bij name,
zijn roep wordt nog gehoord.

God heeft het laatste woord.
Wat Hij van oudsher zeide,
wordt aan het eind der tijden
in heel zijn rijk gehoord.

God staat aan het begin
en Hij komt aan het einde.
Zijn woord is van het zijnde
oorsprong en doel en zin.

En het is niet alleen om dat deze tekst op de grafsteen van mijn ouders staat, maar ik denk dat dichter Jan Wit  met dit lied het Johannes-evangelie meer recht heeft gedaan dan de vertalers van de Bijbel in Omganstaal. En dat om die reden terecht dit gezang in het oude liedboek op nr. 1 stond. En ik had nooit kunnen denken dat ik het de oude gereformeerden nog eens zou nazeggen: dat ik de bijbel van kaft tot kaft blijf lezen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

*